"ASPECTOS SOCIOLINGÜÍSTICOS

DAS FALAS DO VAL DO RÍO ELLAS (CÁCERES)"

 

XOSÉ HENRIQUE COSTAS GONZÁLEZ

UNIVERSIDADE DE VIGO (GALICIA)

 

 

1.- Limiar.

2.- Autoconsideración e conciencia lingüística.

3.- Os usos lingüísticos.

4.- O futuro: o estatuto legal.

 

 

1.- Limiar

 

            Foi Leite de Vasconcelos o primeiro en abordar seriamente o estudio das falas dos tres lugaris, do Val de Xalma ou do Val do Río Ellas, ou como lles queiramos chamar ó valverdeiro e mañego-lagarteiro. Leite cría firmemente na lusitanidade destas falas e rexeitaba a hipótese, formulada por el mesmo, da "conexión" galega para explica-la orixe destas falas, negou a galeguidade destas falas por prexuízo ideolóxico.

 

Para Onís, discípulo de Menéndez Pidal, é evidente que esta fala non é leonesa, e así o afirmaba xa nunha carta[1] redactada en mañego e dirixida ó seu mestre, con data de 3 de agosto de 1910, na que lle di, entre outras cousas:

 

“Con istu que vos escribu poeis formal idea da fala Sanmartiñega que desde logu ten que queal fora do nosu dialectu leones porque nun hay sombra de diptongación en niñuna das formas de istu. Creu que poyu afirmal istu con toa a seguriai.”

 

            Agás Cintra e Maia, a maioría dos autores falaron dunha “lingua ponte” ou “cruce” (sic) entre portugués e asturiano oriental[2]. Nos diversos estudios sobre dialectoloxía española e portuguesa sempre as falas do Val do Ellas figuraban dentro do ámbito lingüístico portugués e, duns autores a outros, limitábanse a repetir que no noroeste de Cáceres, os concellos de “Valverde del Fresno, Eljas y San Martín de Trevejo” eran de fala portuguesa.  Agora outros pensamos de maneira un pouco distinta.

           

            De entrada digamos que en Valverde, As Ellas e San Martín, as falas locais son medio de comunicación oral habitual e maioritario dos seus habitantes. Pero, con todo e falaren normalmente case tódolos naturais deste val nalgunha das súas variantes, o que constatan os propios nativos é que nos últimos trinta anos tense producido unha avalancha brutal de castelanismos na fala dos máis novos, debido sobre todo á escolarización obrigatoria (en castelán), o incremento de relacións comerciais pola mellora das comunicacións, os medios de comunicación, a administración, a igrexa, etc. Os máis novos son descoñecedores parciais dos traballos e oficios tradicionais, de moito  léxico da flora e da fauna, etc, polo que non é de estrañar que castelanismos do tipo bubilla, nutria, gulundrina, lombrí de terra, cirueleiru ou deu miñiqui, estean presentes na fala dos máis novos en lugar dos tradicionais bubela~popa~galu do campu, lundria, anduriña, miñica, ameixeira ou deu minguichi. A escola unicamente en castelán está a conseguir un dos seus obxectivos: varre-las peculiaridades lingüísticas das falas autóctonas, uniformizar pouco a pouco en castelán. A xeración intermedia tende a imita-los fillos, xa escolarizados, e caen no coñecemento pasivo de moita eco-terminoloxía, coñecemento que non transmiten senón é por descoido. A xeración máis vella é imperturbable nos seus hábitos lingüísticos, é a xeración á que recorremos para o mellor coñecemento destas falas, pois a meirande parte dos anciáns teñen unha deficiente escolarización, é dicir: castelanización, e desde sempre son monolingües nalgunha das súas variedades. A transmisión xeracional está garantida, o que non o está é a calidade de lingua transmitida.

 

1.- Autoconsideración e conciencia lingüística dos falantes.

 

            Estándomos perante unha comunidade de individuos historicamente ágrafa na súa lingua desde o século XIII debido á presencia do castelán oficial, non é sorprendente acharmos textos escritos en valego só a partir de primeiros do presente século. O motivo que levou unha serie de naturais valegos a empregaren as falas en contos, poemas e pequenas obras teatrais foi simplemente o costumismo, o folclorismo, un amor á terra e ás tradicións locais que ía máis alá do puro sentimentalismo.

 

            Sabemos por Leite que o primeiro natural do val en escribir na súa fala foi o mañego José Pérez Vidal, que publicou un conto costumista en 1910 nunha revista estremeña[3]; xa antes, segundo o propio Leite (1933: 213), este mesmo autor escribira un diálogo rústico sobre un tema rural nun xornal portugués, diálogo que o filólogo portugués dá por perdido. Contos populares escritos en mañego van saíndo publicados en revistas do val e en xornais portugueses polos anos trinta[4]. Por esta mesma época comeza a escribir sainetes populares a valverdeira Isabel López Lajas[5]. Esta muller, seglar consagrada á educación e ó catolicismo, escribiu seis sainetes de carácter moralizante en valverdeiro, con máis valor filolóxico ca literario -son os primeiros textos escritos en valverdeiro, se ben hai frases e palabras soltas nos libros do Concello dos séculos XVI e XVII. Dun dos sainetes, do diálogo entre dúas comadres, entresacamos esta idea:

 

C.- Cro que vanin a sacal unha comedia coa nosa fala, comadri. Será pa rilse un rato á nosa custa.

X.- Non veis que comu temus esta fala galega, quedrán guasealse.

 

            Desde mediados dos anos setenta o mañego Domingo Frades Gaspar vén publicando, en tiradas reducidas, mecanografadas e fotocopiadas, libretos de poesía (Versus de un verán, 1977), estudios históricos (As Ellas y o sei castelu, 1980) e mesmo breves estudios filolóxicos (Algu sobre a nossa fala, 1 e 2, 1975), ou a súa obra máis recente, Vamus a falal (1994), análise descritiva da fala do val á que engade noticias históricas e unha ambigua proposta ortográfica de tendencia foneticista. Xunto a Frades, e nos últimos dez anos, temos que mencionar tamén a Severino López, lagarteiro, que compón historias rimadas de temas humorísticos, etnográficos e paisaxísticos, e tamén foi o primeiro en publicar un libro en lagarteiro, Topónimus d´As Ellas i rimas en lagar-teiru (1994). Ambrosio López, irmán de Severino e catedrático de inglés e alemán en Xixón, foi así mesmo autor de diversos poemas inéditos; unha das súas últimas composi-cións é o himno oficial das Ellas, en colaboración co seu irmán Severino. Á parte destes tres, algúns máis son os valegos que veñen publicando nas súas falas en revistas comarcais extremeñas, e mesmo na prensa diaria extremeña (o valverdeiro Antonio Corredera, o lagarteiro Fernando López Noche e o mañego Juan Carlos Márquez Durán). Fóra deles, o pobo máis sinxelo redacta tamén na súa fala as cousas máis cotiás: hai herbolarios valverdeiros, receitarios de cociña, diarios particulares, etc. É interesan-tísimo o diario inédito do valverdeiro David Carrasco, escrito nunha fala preciosa e popular, no que narra os seus recordos da infancia na aldea, costumes, festas, etc. Deste diario foi de onde tomámo-la existencia do posesivo distributivo caunsei, caunsúa, que nunca antes toparamos na fala, pero do que despois nos aseguraron que xa está practica-mente desaparecido.

 

            Ademais, no Val veñen usando a fala en carteis, anuncios de diversa índole, carteis e rótulos luminosos de festas, etc, desde o máis negro franquismo. Co adveni-mento da democracia estes usos vanse extendendo -a golpe de iniciativas persoais- a outros ámbitos, por exemplo na rotulación dos letreiros das rúas[6], nomes de estable-cementos comerciais, etc. Anos atrás existiu unha emisora de radio, Radio Valverde, que emitía media hora diaria en valverdeiro, sobre cinco de programación case exclusiva-mente musical. Úsase tamén a fala en pegatinas turísticas ou en rotulación de productos gastronómicos propios (feito polo que mantiveron un duro contencioso coas autoridades autonómicas). Máis recentemente debemos falar da aparición da revista A Nosa Fala, da que só saíu un número, que pretendía se-lo voceiro da Asociación Fala i Cultura. Anos máis tarde viu a luz a revista trimestral lagarteira Anduriña, da que polo de agora se levan editados cinco números. Anduriña está impulsada conxuntamente por Fala i Cultura e polo colectivo Amigus d’As Ellas i du sei castelu. Verbo da ortografía empre-gada para escribir nas tres modalidades, digamos que se ensaiaron múltiplas solucións, case todas elas con base no galego ou no castelán e algunha con base portuguesa[7], pero sempre dunha maneira moi irregular para o vocalismo átono (codiña~cudiña, piquenu~-pequeno, cumía~comía, figuiriña~figueiriña, etc) e para as realizacións das sibilantes, grafía sh para [S], [z1], [Z], grafía xi~xj para /S/, etc.

 

2.- A recuperación da lingua

 

            A recuperación e dignificación da fala ten un fito senlleiro na constitución, o 3 de agosto de 1.991 en As Ellas da Asociación Fala i Cultura do Val do Ríu Ellas, entidade que promove a recuperación e normalización absoluta da lingua nos tres concellos do Val. É significativo tamén que nos seus estatutos fundacionais figure a catalogación da súa lingua como galego de Estremadura. Fala i Cultura asumiu como tarefa inmediata a recollida de léxico patrimonial dos tres lugares, a elaboración dunha pequena gramática e unha normativa bastante elástica, a recuperación toponímica, a introducción da fala nas escolas, a posta en funcionamento dunha emisora de radio, a fundación de bibliotecas sobre temas galegos e do Val -que contan na actualidade con máis de mil títulos galegos e portugueses-, a celebración tódolos anos do "Día da Fala" -que leva cebrándose desde aquela con gran éxito e asistencia de grupos de música tradicional e cantautores galegos convidados expresamente, etc, etc. Todo isto vai indo adiante sen ningún apoio institucional máis que o chamado "Manifesto dos Alcaldes" (3 de agosto de 1993), un manifesto asinado polos alcaldes dos tres concellos nos que demandaban das autoridades provinciais e autonómicas a adopción de medidas inmediatas para a conservación da fala, “o respetu i aixúa que a Constitución i o Estatuto d’Autonomía d’Extremadura contenin sobri defensa do Patrimoniu Cultural dos lugaris, animandu a to o vidindariu a mantel i sustel o mismu con orgullu i poel alimental, desde as nosas reídis, un Patrimoniu pa disfruti de tos.”

 

            Hai cinco anos había unha vaga promesa das autoridades educativas para que nas escolas do val se comezase a ensinar unha materia denominada "A Fala" ou "Galego de Estremadura", impartida por mestres da directiva de Fala i Cultura que exercen docen-cia nesas escolas. Ata o de agora non houbo posibilidade material de levar isto a cabo, de maneira que as aulas sobre as falas só tiveron lugar mediante cursiños abertos a toda a poboación fóra do horario escolar. O problema que se presenta é o seguinte: ata agora a lingua non tivo rixidez ortográfica nin gramatical, nin nada polo estilo, porque non facía falla unha norma, cada un escribía como lle petaba. Se a lingua entra na escola precisa unha regulación mínima para podela escribir da maneira máis unificada posible, faise necesaria unha normativa. Ten algunha razón o profesor Gargallo Gil (1993) cando afirma que se non fose polo valverdeiro podíase intentar introduci-las grafías históricas portuguesas (ou galego-portuguesas), pero hai moitas obxeccións a ela: a) os valver-deiros, sen sibilantes sonoras, son o 60 % dos falantes e Valverde é o centro comercial, económico, cultural, social, etc; b) mesmo onde pronuncian sonoras estas son alófonos e non fonemas (e amais a tendencia ó enxordecemento é imparable); c) os falantes do Val teñen conciencia clara de o seu non ser portugués; d) hai fonemas inexistentes en portu-gués (/N/, /T/), o inventario de sufixos é lixeiramente distinto, os paradigmas verbais irregulares difiren sensiblemente dos portugueses, etc. Todo isto xa é do coñecemento dos responsables da normalización no Val, as boas xentes de Fala i Cultura, pero tampouco están dispostos a asumi-la normativa oficial galega que, aínda parecéndolles máis próxima, coidan que non se pode aplicar "a machada". O que si é certa é a vontade de poñeren en marcha un proceso inmediato de recuperación oficial do que fala máis do 90 % da poboación do Val do Ellas. Polo de pronto van aceptando propostas de deter-minados estudiosos locais, falantes nativos residentes fóra pero interesados no tema. Hai vontade nos falantes e hai un grupo que empurra sen présa e sen pausa, pero o tempo e os tempos corren en contra das falas.

 

3.- Os usos lingüísticos

 

            As primeiras enquisas sobre usos lingüísticos que coñecemos son as que levou a cabo J.L. Martín Galindo en San Martín de Trebello e que deu a publicar na revista Alcántara[8] e que deitaba unhas porcentaxes  altamente significativas a favor do uso do mañego:

 

¿Falas mañego? Si: 97 % (-20 anos: 94 %)

¿Que lingua usas habitualmente? Mañego: 96 % (-20 anos: 91 %)

¿Que lingua usas con valverdeiros e lagarteiros? Mañego: 95 % (-20 anos: 87,5 %)

¿Debe protexerse fronte ó castelán? Si: 98 %

¿Os pais débenlla falar ós fillos? Si: 97,5 %

¿No concello -bandos, plenos, etc-? Si: 91 %

¿Debe ter unha gramática e unha normativa? Si: 97 %

¿Débese impartir nas escolas? Si: 97,5 %

¿Falabas ben o castelán antes de ir á escola? Non: 54 %

É un dialecto castelán: 13 %

É un dialecto portugués: 20 %

É unha lingua autóctona: 67 %

 

            Posteriormente, un grupo de persoas integrantes da Asociación Alén do Val, de Pontevedra, realizaron tamén unha enquisa sociolingüística no ano 1994[9] a cerca de douscentos falantes pero xa dos tres lugares. Os resultados foron moi semellantes, aínda que tamén se introducían outras moitas preguntas (procedencia dos pais, lingua dos pais, ámbitos de uso da lingua, lingua familiar, etc, etc), introducíndose as variantes de sexo, idade, saídas e estadías fóra do val e formación escolar recibida. Esta enquisa de Alén do Val foi posteriormente perfeccionada estendendo o número de persoas que responderon á enquisa a 320.

 

Sociolingüisticamente, das enquisas que fixemos hai catro anos no val (entrevistamos trescentas vinte persoas sobre unha poboación total de case cinco mil individuos) podemos resumir algúns datos interesantes: reside moi pouca xente fóranea no val, os que figuran como nacidos fóra son maiormente fillos de valegos nacidos na emigración. Practicamente todo o mundo sabe falar nalgunha das tres variantes, agás os moradores chegados recentemente de fóra do Val: saben falar nalgunha das variedades o 100% dos residentes nas Ellas e San Martiño e o 97% dos residentes en Valverde, o 3% restante corresponde a mestres, funcionarios, policía, etc, de orixe foránea. O 80%  dos valegos aprendeu o castelán no medio escolar, e o 20 % restante aprendeuno na emigra-ción ou no servicio militar. Agás os maiores de 60 anos, todos afirman falar un castelán "máis correcto" có que falan os seus veciños salmantinos e cacereños (quizais porque non aspiran o -s implosivo). Aínda que case toda a poboación entende o portugués e o español, só algo menos da metade, un 43 %, di poder expresarse en portugués, aínda que habitualmente non o fan "porque nos entendemos ben" (esta porcentaxe baixa moitísimo nas camadas novas) e todos din poderse expresar en español, aínda que as camadas máis vellas recoñecen que con certas dificultades. O 100 % di entender perfectamente o galego (contan anécdotas de cando coinciden con galegos na emigración ou no servicio militar e se fan pasar por galegos sen problema ningún). Ó 90-95 % gustaríalle ter medios audiovisuais e escritos na fala "pa adeprendela a escribir e a falar ben”. Un 84% querería que a fala se estudiase na escola, e mesmo estaría disposto a asistir a cursos para aprender a escribir na fala, aínda que isto contrasta co 45 % que afirman que estas falas non son aptas para escribir. Case todo o mundo usa a fala en función familiar e social, sobre todo nas Ellas e San Martiño; vexamos algunhas porcentaxes esclarecedoras destes usos familiares e sociais:

 

 

	VALVERDE	AS ELLAS	SAN MARTIÑO
Saben falar do lugar	97 %	100 %	100 %
Fálano a cotío	88 %	98 %	94 %
O home coa muller	93 %	100 %	98 %
O home cos fillos	76 %	99 %	85 %
A muller cos fillos	73 %	98 %	82 %
Os fillos cos pais	73 %	92 %	75 %
Cos veciños	91 %	100 %	95 %
Nos traballos[10]	69 %	93 %	91 %
Os nenos entre eles[11]	78 %	97 %	84 %

 

 

 A pregunta que deita unhas respostas máis variadas é a da consideración da adscrición da súa fala: o 22% coida que é un chapurreado de fronteira, unha mestura entre portugués, leonés e castelán; o 21 % opinan que é máis ben unha variante galega (curiosamente neste grupo inclúense os que mantiveron contactos con galegos ou estiveron algunha vez en Galicia); uns poucos, o 15 %, responden que unha fala astur-leonesa; por unha variedade de portugués aposta o 13 %; unha mestura de galego e astur-leonés é a crenza dun 11 %; por último, un significativo 18 % contesta que non saben o que pode ser nin de onde pode vir.

 

Agora ben, todos, absolutamente todos, queren que a fala se conserve, cren que é unha avantaxe para aprender outros idiomas e andar polo mundo, e queren tamén que os seus fillos a falen e llela transmitan ós seus netos. A conciencia idiomática, a conciencia de comunidade diferenciada, é forte; a conciencia de pervivencia como tal comunidade tamén; dáse mesmo o caso de que os fillos de persoas procedentes de fóra do Val (médicos, empregados de banca, comerciantes, etc) -de lingua familiar castelá- aprenden a fala mesmo antes de chegaren á escola, xogando cos outros nenos na rúa ou no campo. Para nós este val é unha especie de sanatorio a onde levamos periodicamente alumnos galegos con problemas de intoxicación psicolingüística, e asegúrolles que volven curados a Galicia de doenzas tan enxebres como a diglosia e outros males semellantes. A terapia do shock ou do flash funciona.

 

4.- O futuro: o estatus legal.

 

 

            Agora ben, como dicía ó principio, a pesar de que a conciencia lingüística sobre as propias falas é altamente positiva, sobre todo entre os máis novos, a non protección legal efectiva sobre as falas fai que estas leven camiño cada vez maior dunha castelanización imparable.

 

            Detectamos entre a fala dos maiores e a dos novos diferencias fonéticas importantes, algunhas faltas morfolóxicas nos novos e, sobre todo, que os novos teñen un léxico xa moi castelanizado.

 

            O Estatuto de Extemadura dá por suposto o monolingüismo da súa Comunidade Autónoma e non inclúe ningún artigo nin apartado no que se mencione o apoio institu-cional ou legal ás variedades non castelás que se falan en Extremadura (portugués en Olivença e Ferreira de Alcántara, "galego especial" no Val do Ellas), entre outras cousas porque non as recoñecen. A pesar de que teoricamente en Olivença estudian portugués centos de alumnos como materia optativa na escola primaria (datos recentes do Instituto Camoes ) isto non nos cadra cos casos de abandono lingüístico nos medios escolar e administrativo denunciados por oliventinos na prensa extremeña. Malia as promesas da Administración, a indiferencia e a ignorancia das autoridades educativas é manifesta: hai algúns anos xiraba visita a un colexio do Val un inspector do MEC, quen quedou "asustado" porque os nenos das escolas do Val falaban chapurreado (sic) nos seus xogos e relacións fóra das aulas; este probo funcionario recomendoulles encarecidamente ós mestres unha maior perseverancia e celo no cumprimento estricto de algo que el consideraba vital: "Que los niños no fuesen a sufrir fracaso escolar por culpa de no saber bien el castellano". Está absolutamente demostrado que os nenos deben adquirir competencia primeiramente na lingua materna ou lingua da súa comunidade, e, cando a teñan ben asegurad, poderán aprender sen excesivas dificultades dúas, tres ou catro linguas máis. Agora ben, negarlle ó neno na escola a lingua que trae da casa, e máxime cando é a lingua familiar, veciñal, local, e impoñerlle outra, por moi próxima, por moi culta, por moi falada que sexa estoutra lingua, sempre conleva dificultades de aprendizaxe das dúas, pois non asegura a propia e non chega a dominar totalmente a foránea.

 

            Observo mostras de intolerancia, de desprecio dos diferentes, con respecto ós meus irmáns de lingua de Valverde, As Ellas e San Martín. Hai algúns anos fun convidado a dar unha conferencia sobre as falas no instituto de Foius (ou Hoyos, como vostedes prefiran) e alí animei algunhas meniñas lagarteiras a non avergoñarse da súa fala e a seguírena falando entre elas como sempre fixeron, alí fíxenlles entender ós seus compañeiros de instituto que "o chapurreau" non era tal, era un instrumento de cultura tan válido coma calquera outro, era un diamante en bruto sen pulir aínda. E iso era porque os valverdeiros, lagarteiros e mañegos, aínda son obxecto de burla cando saen dos tres lugares e falan a súa lingua entre eles.

 

            Nunha das miñas primeiras visitas ó Val e ó norte de Extremadura, un alcalde dunha localidade próxima díxome algo así como: "Mi abuela era lagartera y nunca supo hablar bien el castellano, la pobre, pero cuando bajaba algunha lagartera o valverdeña aquí al pueblo enseguida se ponían a ladrar "jau, jau, jau". 

 

            Outra mostra de ignorancia foime relatada por Antonio Bellanco, presidente da asociación cultural e deportiva "Amigus das Ellas i do sei castelu": Esta asociación inscribiu un equipo de futbol na liga provincial de Cáceres; como queira que os lagarteiros, estean en As Ellas, ou en Uzbequistán, entre eles sempre falan lagarteiro, os siareiros do Coria (ou o equipo que fose) cando alá van xoga-los "Amigus das Ellas" animan a cadanseus equipos berrando "España, España, España". Hai un problema moi grande de intolerancia, de facer casar pola forza Estado Español e lingua castelá, resquicios dunha pésima e resesa educación estereotipada que aínda se transmite neste Estado pola prensa, a escola, a administración e as leis, cando das dezasete comunidades autónomas só seis (un tercio delas) son monolingües en castelán. Moitos cidadáns non castelán-falantes de tan democrático e libérrimo Estado noso non teñen recoñecido ningún dereito nas súas falas naturais, autóctonas. Uniformizar a machada e por decreto estas micro (e non tan micro) áreas é un crime sen castigo e un atentado salvaxe contra un patrimonio cultural que é de todos, que é universal. 

 

            A ignorancia e o descoñecemento só se combaten con educación e cultura. As autoridades extremeñas teñen nas súas mans, á vista da forte conciencia diferencial que hai neste val, propicia-la introducción efectiva e sen excusas do estudio da fala na escola, de propicia-la reunión dun equipo de especialistas de fóra e de dentro do val para a elaboración dunhas mínimas regras ortográficas, da potenciación de publicacións na fala, da consideración da legalidade bilingüe na administración pública, das rotulacións dos concellos, etc, etc. Xa cun pé no século XXI non podemos admitir de políticos sensibles a outras manifestacións humanas e culturais que non lexislen e apoien decididamente a normalización lingüística da fala que emprega o 90 % dos naturais e habitantes destas zonas,  inda que esta fala non fose filla do galego e si o fose do bantú, do bielorruso ou do xaponés.

 

 

                                   XOSÉ HENRIQUE COSTAS GONZÁLEZ

                                    UNIVERSIDADE DE VIGO (GALICIA)

 

 

 

BIBLIOGRAFÍA

 

Carrasco González, J.M. (1996 e 1997): “Hablas y dialectos portugueses o galaico-portugueses en Extremadura. Parte I: Grupos dialectales. Clasificación de las hablas de Jálama”, en Anuario de Estudios Filológicos 19, 135-148, e “Parte II y última: Otras hablas fronterizas. Conclusiones”, en Anuario de Estudios Filológicos 20, 61-79. Cáceres: Universidad de Extremadura.

Costas González, X.H. (1992): “Notas sociolingüísticas sobre os falares ‘galegos’ da Ribeira Trevellana (Cáceres)”, en A Trabe de Ouro 11, 409-417.

Costas González, X.H. (1996): “O galego de Extremadura: as falas do Val do Río Ellas”, en J.M. Carrasco González e A. Viudas Camarasa (eds.), Actas do I Congresso Internacional Luso-Espanhol de Lingua e Cultura na Fronteira I, Cáceres: Universidade de

Frades Gaspar, D. (1994): Vamus a falal. Notas pâ coñecel y platical en nosa FALA. Serra de Gata (Cáceres): Adisgata.

Gargallo Gil, J.E. (1995): “De fronteras lingüísticas peninsulares: paralelismos, afinidades, peculiaridades”, en Lletres Asturianes 57, 23-40.

Gargallo Gil, J.E. (1996): “La ‘Fala de Xálima’ entre los más jóvenes. Un par de sondeos escolares (de 1991 y 1992)”, en J.M. Carrasco González e A. Viudas Camarasa (eds.), Actas do I Congresso Internacional Luso-Espanhol de Lingua e Cultura na Fronteira I, Cáceres: Universidade de Extremadura, 333-356.

López Lajas, I. (1998): Seis sainetes valverdeiros. Edición e notas de X.H. Costas González. Compostela: Edicións Positivas.

Martín Galindo, J.L. (1993): Apuntes socio-históricos y lingüísticos sobre la Fala de Xâlima, anexo de Alcántara 30. Cáceres: Institución Cultural “El Brocense” - Diputación Provincial de Cáceres.

Sóñora Abuín, A. et alii (1996): “Aproximación sociolingüística ó Val do Ríu Ellas (Cáceres): Estudio dos usos e actitudes lingüísticas”, en J.M. Carrasco González e A. Viudas Camarasa (eds.), Actas do I Congresso Internacional Luso-Espanhol de Lingua e Cultura na Fronteira I, Cáceres: Universidade de Extremadura, 407-414.

 

 

<VOLVER<

 

ano 2002, Asociación Cultural Alén do Val