La Lhengua Mirandesa

    (El testu que vien darréu ye un resumen de la comunicación presentada por Reis Lima Quarteu nel seminariu "Una puerta pa les llingües non dominantes" celebráu na islla de Cerdeña ente'l 6 y el 8 d'Avientu de 2001)

    Território
    L mirandés ye ua lhéngua falada ne l stremo nordeste de Pertual, na frunteira cun Spanha, nua region que ten al redor de 450 (quatro cientos i cinquenta) km2, formada por quaije to l cunceilho de Miranda de l Douro , i por alguas aldés de l cunceilho de Bomioso , ne l çtrito de Bregança, region de Trás-ls-Montes. Stima-se que haba acerca 12.000 (doze mil) falantes de mirandés, debedidos antre la Tierra de Miranda i l’eimigraçon pa las grandes cidades de l lhitoral pertués i l strangeiro.

    Dados Stóricos
    L mirandés tubo la sue ourige ne l séclo VI, na mesma época na que ampeçórun a nacer un cunjunto de locatelos romances cun muitas caratelísticas comunes, mas que éran çtintos doutros romances que tamien nacien – l galhego-pertués i l castelhano. Estes locatelos aparecírun nua region adonde eisistírun ls bielhos reinos de las Astúries i de Lheón, dende que hoije an die ls lhenguistas cháman al spaço lhenguístico de todos essas bariedades lhenguísticas cumo l domínio lhenguístico asturo-lheonés. Tales bariedades nunca zambolbírun ua scrita que pudisse ounificar-las, anque haba decumentos scritos an lheonés datados de apuis l séclo VI. L’assençon de las lhénguas “fuortes” (ó seia, apoiadas pul gobierno dun stado), l pertués i l castelhano, fizo cun que eilhas quedássen cada beç más lhemitadas als pequeinhos núcleos rurales.
    La gran anfluença de l castelhano, por un lhado, i de l galhego-pertués, pul outro, i la çtança geográfica antre ls bários cachos de l domínio fizo cun que estes locatelos ampeçássen a zambolber caratelísticas çtintas, lhebando a la falta de cuncença de pertenença a un spaço lhenguístico comun.
L mirandés fui ua lhéngua oral até l fin de l séclo XIX, quando Leite de Vasconcelos ampeçou a studar esta lhéngua i a screbir-la, cua ourtografie stablecida por el. Cuntudo, la bertente scrita de la lhéngua sólo ampeçou a zambolber-se na década de 90 (nobenta) de l séclo XX.
Esta lhéngua ten benido a arrecular delantre l pertués, subretodo a partir de ls anhos 60 (sessenta) de l séclo XX. Si esta tendéncia nun fur ambertida a corto prazo, l zambolbimiento de l mirandés poderá star cundenado, subretodo porquei hai yá muitos pais que nun ansínan la lhéngua als sous filhos. Antretanto, eisiste agora un mobimiento de ressurgimiento de l mirandés, que inda ye mui fraco, porquei sólo agora ye que stan a ser zambolbidas anstituiçones pa promober, studar i apoiar la lhéngua.

    Oufecializaçon
    An Setembre de l anho 1998, l deputado mirandés Júlio Meirinhos (antiguo presidente de la Cámara Munecipal de Miranda de l Douro) apresentou na Assembleia de la República (l Parlamiento pertués) ua porpuosta de lhei pa l recoincimiento de ls dreitos lhenguísticos de la comunidade mirandesa. Essa porpuosta fui aprobada por to ls 230 (duzientos i trinta) deputados de l parlamiento, zde la dreita até la squierda.
Cun la lhei nº 7/99, de Janeiro de l anho 1999 (mil, nuobe cientos i nobent’i nuobe), la lhéngua mirandesa passa a ser tamien oufecial an Pertual. Ye recoincido l dreito de que eilha seia ansinada nas scuolas adonde haba alunos antressados an daprender-la, que eilha seia outilizada nas anstituiçones de l Stado lhocalizadas ne l cunceilho de Miranda de l Douro, i que l Stado Pertués apoie l sou zambolbimiento, pormoçon i dibulgaçon.

    Cumbençon Ourtográfica
    An Júlio de 1995 (mil, nuobe cientos i nobent’i cinco), fui publicada ua “Porpuosta de Cumbençon Ourtográfica Mirandesa”, un decumento que traie alguas de las regras que dében de ser seguidas pulas pessonas que quérgan screbir an mirandés. An 1999, apuis l’oufecializaçon, fui publicada ua nuoba eidiçon, más zambolbida, cul títelo de “Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa”. Este decumento ye un anstrumiento mui amportante pa l’ouniformizaçon de la scrita de la lhéngua, ua beç que, antes de la sue publicaçon, cada scritor screbie cumo le parecisse más cierto, de acuordo cula pernúncia de la sue aldé.

    Atualidade i Feturo
    Ansino
    Inda antes de la sue oufecializaçon, la lhéngua mirandesa yá habie oubtenido ua amportante bitórie quando, ne l anho de 1987 (mil, nuobe cientos i uitent’i siete), l sou ansino cumo ua deciplina oupcional passou a ser oufrecido pula Scuola Preparatória de Miranda de l Douro, pa ls studantes de ls 5º i 6º anhos (antre ls 10 i 12 anhos). Deç 1999 l ansino de la lhéngua tamien ye oufrecido pula Scuola Preparatória (5º, 6º i 7º anhos) i ne l ansino purmairo de la bila de Sendin, tamien cumo ua matéria oupcional de l ansino básico, mas cumo ua deciplina curricular.
Astanho la lhéngua deberá ampeçar a ser ansinada ne l ansino pré-scolar na cidade de Miranda de l Douro, cumo ua spréncie-piloto. Tamien astanho bai a ampeçar na Scuola Secundaira de Miranda de l Douro un purjeto spurmental chamado “Oufecina de la Lhéngua Mirandesa”, que será ua atebidade oupcional pa la realizaçon de porjetos al redor la lhéngua.
Anfeliçmente, inda nun ye possible oumentar l’ouferta de l ansino de l mirandés a outros nibles de l ansino público pertués pula falta de porsores culas capacidades de ansinar a falar, a screbir i a lher la lhéngua. Esta situaçon sólo bai a ser solucionada quando las ounibersidades pertuesas ampeçáren a formar porsores de mirandés. L’ounibersidade que ten mostrado mais antresse ne l ansino i n’ambestigaçon de la lhéngua mirandesa ye l’OUTAD (Ounibersidade de Trás-ls-Montes i Alto Douro). Esta ounibersidade ourganizou astanho l purmeiro Curso de Berano de Lhéngua i Cultura Mirandesas, que tubo la partecipaçon dacerca de 20 (binte) alunos de to l paíç.

    Lhibros
    Cula oufecializaçon, l antresse pula lhéngua mirandesa creciu muito, de suorte que muitos mais lhibros screbidos an mirandés fúrun eiditados. Pula purmeira beç, ua eiditora pribada, Campo das Letras , eiditou ua coleçon de lhibros cumpletamente screbidos an mirandés. Yá fúrun lançados trés lhibros desta coleçon, i l’eiditora bai a lançar pul menos mais dous lhibros.
Ye asperada pa brebe l’eidiçon de la traduçon pa l mirandés de l purmeiro lhibro de l mui famoso personaige de la banda deseinhada francesa Astérix que fui eiditado an Pertual.
La Cámara Munecipal de Miranda de l Douro tamien cuntina a apoiar l’eidiçon de nuobos lhibros an mirandés, atrabéç la pormoçon de cuncursos lhiterairos.

    Anstituto de la Lhéngua Mirandesa
    L Anstituto de la Lhéngua Mirandesa pretenderá ser l’anstituiçon central pa la representaçon, ambestigaçon, pormoçon i dibulgaçon de la lhéngua mirandesa, l que até agora nun eisiste. La Comisson Anstaladora de l anstituto fui custituida hai yá un anho, de suorte que la sue oufecializaçon deberá ser astanho ó an 2002 (dous mil i dous).

    Amprensa i Meios de Comunicaçon
    La lhéngua mirandesa inda nun ten quaije niun spaço n’amprensa scrita an Pertual. Niun jornal pertués ten artigos scritos an mirandés (ambora a las bezes un ó outro jornal fálen de la lhéngua), sólo hai l jornal eiletrónico “Diário de Trás-os-Montes” (http://www.diariodetrasosmontes.com/) que oufrece ua seçon de notícies screbidas an mirandés, i ua série de crónicas periódicas screbidas por Amadeu Ferreira.
Nun hai niun pograma de rádio ó telebison an lhéngua mirandesa. Hai negociaçones pa que un pograma an lhéngua mirandesa puoda ser eimitido por ua rádio lhocal de l çtrito de Bregança, ó por ua nuoba rádio que bai a nacer ne l cunceilho de Miranda de l Douro.
Hai poucos sítios n’Anternet screbidos an lhéngua mirandesa. Bários de ls porjetos que eisísten pa l zambolbimiento i dibulgaçon de la lhéngua pássan pula criaçon de mais sítios screbidos an mirandés.
Todos estes porjetos pa l zambolbimiento, dibulgaçon i pormoçon de la lhéngua mirandesa stan lhemitados por un porblema amportante: l pequeinho númaro de falantes de la lhéngua, i l’eisistença de mui poucas pessonas que sában screbir an mirandés.
 
 

Dir al índiz